महिलांचे आरोग्य: मासिक पाळीच्या समस्या PCOD आणि आयुर्वेदिक उपाय

 महिलांचे आरोग्य: मासिक पाळीच्या समस्या PCOD आणि आयुर्वेदिक उपाय

PCOD Dr Pradnya Renushe

प्रस्तावना
महिलांचे आरोग्य हे अत्यंत महत्त्वाचे आहे, कारण त्यातील लहान-लहान बदलदेखील त्यांचे मानसिक आणि शारीरिक आरोग्य प्रभावित करू शकतात. विशेषतः मासिक पाळीच्या समस्यांचा महिलांच्या आरोग्यावर दीर्घकालीन प्रभाव होऊ शकतो. अनेक महिलांना मासिक पाळीच्या दरम्यान वेगवेगळ्या समस्या अनुभवता येतात—उदा. पाळी वेळेवर न येणे, ओटीपोटात दुखणे, लाल जाणे, पांढरे जाणे इत्यादी. या समस्यांवर आयुर्वेदाच्या दृष्टिकोनातून सोडवणुकीच्या अनेक उपायांचा वापर करून महिलांना या समस्यांपासून आराम मिळवता येऊ शकतो.

---

१. मासिक पाळी आणि त्याच्या लक्षणांचे महत्व

मासिक पाळी ही एक नैसर्गिक प्रक्रिया आहे, जी प्रत्येक मुलीला आणि महिलेला त्याच्या जीवनातील एक निश्चित वयात अनुभवायला मिळते. पण, काही महिलांना मासिक पाळीमध्ये अनेक अडचणी येतात. या समस्यांना निराकरण करण्यासाठी आयुर्वेदिक दृष्टिकोन अत्यंत फायदेशीर ठरू शकतो.

मुख्य समस्यांचा सारांश:

1. पाळी वेळेवर न येणे (अनियमित मासिक पाळी)
2. ओटीपोटात दुखणे (पाळीपूर्व दुखणे)
3. पांढरे जाणे (व्हाइट डिस्चार्ज)
4. लाल जाणे (अत्यधिक रक्तस्राव किंवा पाळी दरम्यान जास्त पाळी)

---

२. पाळी वेळेवर न येणे (अनियमित मासिक पाळी)

पाळी नियमितपणे न येणे हे अनेक महिलांसाठी एक सामान्य समस्या आहे. यामध्ये ताण, आहारातील गडबड, वजन वाढणे किंवा कमी होणे, हार्मोनल बदल, आणि अति व्यायाम यांचा परिणाम होऊ शकतो.

आयुर्वेदिक उपाय:

• तुळशी आणि आल्याचा काढा: तुळशीच्या पानांचा काढा आणि आलं घालून घेतल्याने पाळीचे वेळेवर येणे शक्य होऊ शकते.
• संतुलित आहार: हळद, त्रिफळा, आणि चिरायता यांचा वापर हार्मोनल संतुलन राखण्यात मदत करतो.
• योग आणि प्राणायाम: नियमित योगा व प्राणायाम केल्याने मानसिक आणि शारीरिक संतुलन राखता येते. विशेषतः 'सर्वांगासन' आणि 'धनुरासन' यामुळे पाळी नियमित होऊ शकते.

---

३. पाळीच्या आधी ओटीपोटात दुखणे (प्री-मास्ट्रुअल सिंड्रोम - PMS)

महिलांना पाळीच्या आधी ओटीपोटात वेदना, चिडचिडेपणा, मूड स्विंग्स आणि डोकेदुखी यांसारख्या समस्यांचा सामना करावा लागतो. यामध्ये हार्मोनल बदलांची मुख्य भूमिका असते.

आयुर्वेदिक उपाय:

• आल्याचा वापर: आलं पाळीपूर्व दुखण्याची कमी करण्यासाठी एक उत्तम उपाय आहे. आलं गुळासह घेतल्यास ओटीपोटाच्या वेदनांमध्ये आराम मिळतो.
• शतावरी: शतावरी आयुर्वेदात 'वज्रवीर्य' म्हणून ओळखले जाते. हे मासिक पाळीच्या आधी होणाऱ्या वेदनांना नियंत्रित करण्यास मदत करू शकते.
• चहा व हर्बल ड्रिंक्स: चहा किंवा हर्बल ड्रिंक्स जसे की, जिरे, हिंग आणि गुळाचा काढा पिऊन ओटीपोटाच्या दुखण्यावर आराम मिळवता येतो.

---

४. पांढरे जाणे (व्हाइट डिस्चार्ज)

पांढरे जाणे म्हणजे योनीमधून होणारा अप्राकृतिक पांढरा स्त्राव. यामध्ये अशुद्धता, ताण, गडबडलेला आहार, किंवा विकार यामुळे पांढरे जाणे होऊ शकते.

आयुर्वेदिक उपाय:

• आवळा आणि मोहरीचा काढा: आवळ्याचे काढा पिऊन योनीवाटिका शुद्ध राहू शकते.
• आवळा चूर्ण आणि शहाळ्याचा रस: या दोन्ही गोष्टींनी शरीरातील हार्मोनल बॅलन्स सुधारता येतो.
• बोवाच्या पानांचा काढा: हे एक उत्तम औषध आहे. यामुळे पांढरे जाणे कमी होऊ शकते.

---

५. लाल जाणे (अत्यधिक रक्तस्राव)

अत्यधिक रक्तस्राव हा एक सामान्य मुद्दा असतो, जो मासिक पाळीच्या दरम्यान होतो. याचे कारण हार्मोनल असंतुलन, शरीरातील काही विकार, किंवा आयुर्वेदिक दृष्टिकोनातून दोष होऊ शकतो.

आयुर्वेदिक उपाय:

• तुळशीचा काढा: तुळशी रक्तस्राव कमी करण्यासाठी अत्यंत फायदेशीर ठरतो.
• नागदोनं आणि शहाळ्याचा उपयोग: रक्तस्राव कमी करण्यासाठी नागदोनं आणि शहाळ्याचे सेवन केल्यास रक्तस्राव नियंत्रित होऊ शकतो.
• भांग आणि हरड: यांचा वापर पाळीच्या वेळी अत्यधिक रक्तस्राव थांबवण्यासाठी केला जातो.

---

६. महिलांसाठी आयुर्वेदाच्या जीवनशैलीत सुधारणा

• आरोग्यदायी आहार: महिलांनी आयुर्वेदानुसार आहार घेतल्यास पाळीच्या समस्यांवर नियंत्रण ठेवता येते. हळद, तूप, जिरे, धने, चहा, आणि इतर औषधी वनस्पतींचा आहारात समावेश करा.
• व्यायाम: महिलांनी नियमित व्यायाम केला पाहिजे. पाळी नियमित होण्यासाठी विशेष योगासने आणि प्राणायाम अत्यंत फायदेशीर आहेत.
• मानसिक शांती: मानसिक ताण-तणावाचा आपल्या शारीरिक आरोग्यावर थेट परिणाम होतो. योग, ध्यान, आणि मानसिक आराम घेणे आवश्यक आहे.

---

घरगुती उपाय

महिलांना मासिक पाळीच्या समस्यांवर घरगुती उपायांचा वापर करून मोठ्या प्रमाणात आराम मिळवता येतो. यामध्ये सुलभ आणि नैसर्गिक पदार्थांचा समावेश केला जातो जो घरच्या घरी सहज करता येतो.

1. आल्याचा काढा (पाळीच्या पूर्वीच्या वेदनांसाठी)
   आलं हे पाळीच्या आधी होणाऱ्या ओटीपोटाच्या वेदनांसाठी अत्यंत प्रभावी ठरते. आलं बारीक कुटून त्यात मध आणि हळद घालून एक काढा तयार करा आणि तो दिवसातून २-३ वेळा प्या. यामुळे वेदना कमी होतात.

2. चहा व हर्बल ड्रिंक्स
   हलका चहा किंवा हर्बल काढा बनवा ज्यात जिरे, हिंग, गुळ किंवा दालचिनी घालू शकता. यामुळे पाळीच्या आधीचे मानसिक ताण आणि ओटीपोटाच्या दुखण्यावर आराम मिळतो.

3. संतुलित आहार
   घरच्या घरी साध्या पदार्थांपासून संतुलित आहार तयार करा. जसे की, गुळ आणि तूप किंवा शेंगदाणे, बदाम आणि ताजे फळे. हे महिलांच्या पाळी नियमितपणे येण्यास मदत करतात.

4. मासिक पाळी दरम्यान हायड्रेटेड राहा
   पाणी पिऊन शरीर हायड्रेटेड ठेवा. हा साधा पण प्रभावी उपाय आहे. खास करून पाळीच्या दरम्यान रक्तस्रावामुळे शरीरात पाणी कमी होण्याची शक्यता असते.

5. नारळाच्या तेलाचा मसाज
   पाळीच्या वेळी शरीराच्या तणावामध्ये कमी करण्यासाठी नारळाच्या तेलाचा मसाज करा. यामुळे रक्तसंचार उत्तेजित होतो आणि पिंडांमध्ये आराम मिळतो.

---

आयुर्वेदिक उपाय

आयुर्वेदाने अनेक वर्षांपासून मासिक पाळीच्या समस्यांसाठी अत्यंत प्रभावी उपाय दिले आहेत. आयुर्वेदिक औषधे आणि वनस्पती शरीराच्या नैसर्गिक कार्यप्रणालीला बळकटी देतात.

1. तुळशीचा काढा (पाळी नियमित करण्यासाठी)
   तुळशीच्या पानांचा काढा हे शरीरातील हार्मोनल संतुलन राखण्यास मदत करतो. नियमितपणे तुळशीचा काढा पिण्यामुळे मासिक पाळी नियमित होण्यास मदत होते.

2. शतावरी (Asparagus racemosus)
   शतावरी हे एक आयुर्वेदिक औषध आहे जे महिलांच्या स्वास्थ्यासाठी फायदेशीर ठरते. हे पाळीचे अनियमित चक्र सुधारण्यात आणि हार्मोनल बॅलन्स राखण्यात मदत करते.

3. चिरायता
   चिरायता ही औषधी वनस्पती रक्त शुद्ध करण्यासाठी उपयोगी आहे. पाळीच्या समस्यांसाठी चिरायता पिऊन पाळी नियमित करण्यास मदत होऊ शकते.

4. अश्वगंधा
   अश्वगंधा शरीराच्या तणावाचा निचरा करण्यास मदत करते. नियमित अश्वगंधा सेवन केल्यास पाळीच्या आधी होणारी मानसिक थकवा आणि चिडचिड कमी होऊ शकते.

5. संतुलित आहार आणि औषधी वनस्पतींनी भरलेली आहार पद्धती
   आयुर्वेदानुसार, शरीराच्या संतुलनासाठी आहारात विविध औषधी वनस्पतींचा समावेश करणे महत्त्वाचे आहे. त्रिफळा, हळद, चंद्रभागा, आणि घृतकुमारी यांचा आहारात समावेश शरीराचे पाचन आणि हार्मोनल संतुलन सुधारतो.

6. पंचकर्म उपचार
   पंचकर्म हे एक आयुर्वेदिक शुद्धिकरण उपचार आहे. यामध्ये शरीराच्या विविध भागांची शुद्धीकरण प्रक्रिया केली जाते, ज्यामुळे पाळीच्या समस्यांवर नियंत्रण ठेवता येते.

---

निष्कर्ष:
मासिक पाळीच्या समस्यांसाठी घरगुती उपाय आणि आयुर्वेदिक उपाय दोन्ही प्रभावी ठरतात. घरगुती उपाय सहजपणे करून महिलांना लघु आराम मिळवता येतो, तर आयुर्वेदिक उपाय दीर्घकालिक आणि नैसर्गिक निराकरण प्रदान करतात. महिलांनी नियमितपणे हे उपाय स्वीकारल्यास त्यांचे आरोग्य सुधारू शकते आणि पाळीच्या समस्यांपासून आराम मिळवता येतो.

पीसीओडी (PCOD) म्हणजे काय?
पीसीओडी म्हणजे "पॉलीसिस्टिक ओव्हेरियन डिसिज" (Polycystic Ovary Syndrome), जी महिला शरीरातील हार्मोनल असंतुलनामुळे होणारी स्थिती आहे. यामध्ये महिलांच्या अंडाशयांमध्ये लहान सिस्ट्स तयार होतात, ज्यामुळे अंडोत्सर्ग (ovulation) सुलभपणे होत नाही. पीसीओडीच्या महिलांना अनियमित मासिक पाळी, वजन वाढ, पांढरे जाणे, तोंडावर मुरुम आणि जाड होणे यासारख्या समस्या उद्भवू शकतात.

पीसीओडीच्या महिलांनी काय खावे?
पीसीओडीमध्ये आहारावर खूप लक्ष देणे महत्त्वाचे आहे. योग्य आहार पीसीओडीच्या लक्षणांना नियंत्रित करण्यात मदत करू शकतो.

1. आहारातील फायबर्स वाढवा

   • मूळ व भाज्या: ब्रोकोली, गाजर, पालक, शलरी, मेथी इत्यादी भाज्या उच्च फायबर्सयुक्त असतात.
   • संपूर्ण धान्य: संपूर्ण गहू, ब्राऊन राईस, ओट्स, क्विनोआ यासारखे धान्य फायबर्सचे चांगले स्रोत आहेत.
   • फळे: पेरू, सफरचंद, डाळिंब आणि द्राक्षे यामध्ये नैसर्गिक साखर असून फायबर्सही भरपूर आहेत.

2. प्रोटीन्स व फॅटी अँसिड्स

   • प्रोटीन: पनीर, टोफू, अंडी, दही, सेंद्रिय किवी बीज, बारीक डाळी, सोया इत्यादी प्रोटीनचे चांगले स्रोत आहेत.
   • ओमेगा-३ फॅटी अँसिड्स: अक्रोड, चिया बीज, फ्लाक्ससीड्स, आणि मच्छी (विशेषतः सामन मच्छी) हे ओमेगा-३ फॅटी अँसिड्सचा उत्तम स्रोत आहेत.

3. साखरेची कमी

   • पीसीओडी असलेल्या महिलांनी साखरेचे सेवन कमी करणे महत्त्वाचे आहे. शक्करयुक्त पदार्थ आणि उच्च ग्लायसेमिक इंडेक्स असलेले खाद्य पदार्थ टाळावे. गोड पदार्थ साखरेच्या स्थितीला आणि वजन वाढीला चालना देऊ शकतात.

4. अँटीऑक्सिडंट्सचे सेवन

   • अँटीऑक्सिडंट्स म्हणजे शरीरातील फुक्ट्अँक्सिडंट्स (free radicals) नष्ट करणारे घटक. यासाठी तुमच्या आहारात हरितपाले, गाजर, बीट, ब्लूबेरी, स्ट्रॉबेरी, आणि शहाळ्याचा समावेश करा.

5. मधुमेह विरोधी आहार

   • पीसीओडीमध्ये इन्सुलिन प्रतिकार (insulin resistance) असतो, त्यामुळे मधुमेहाच्या समस्याही उद्भवू शकतात. म्हणून चांगल्या कार्बोहायड्रेट्सची निवड करणे महत्त्वाचे आहे, जसे की ओट्स, बॅरली, ब्राऊन राईस इत्यादी.

---

पीसीओडीमध्ये खाऊ नये

1. उच्च साखर आणि शर्करा पदार्थ

   • पॅक केलेले आणि जास्त साखर असलेले खाद्य पदार्थ, फास्ट फूड, सोडा आणि गोड पदार्थ टाळावे.

2. फॅट्स आणि तळलेले पदार्थ

   • तळलेले पदार्थ, जड तेल व सॅच्युरेटेड फॅट्स (उदा. तिखट खाण, गोडीचे पदार्थ) कमी करणे गरजेचे आहे.

3. कॅफिन आणि अल्कोहोल

   • जास्त कॅफिन आणि अल्कोहोल पीसीओडीच्या लक्षणांत वाढ करू शकतात, म्हणून यांचे सेवन मर्यादित करा.

---

घरगुती उपाय (Home Remedies)

1. दुधी भोपळ्याचा ज्यूस

   • दुधी भोपळा ह्या पौष्टिक फळाचा ज्यूस पीसीओडीसाठी फायदेशीर ठरतो. हा ज्यूस हार्मोनल संतुलन साधण्यास मदत करतो आणि शरीरात जादा वजन वाढण्यापासूनही रोखतो.

2. अंजीर आणि बदाम

   • अंजीर आणि बदाम सोडलेले जाडपण आणि पाचनाचे विकार सुधारण्यास मदत करू शकतात. हे उच्च फायबर्स आणि पोषणतत्त्वांनी भरपूर असतात.

3. आल्याचा रस

   • आलं आणि हळद यांचे संयोजन शरीरातील सूज आणि हार्मोनल असंतुलन कमी करण्यासाठी अत्यंत प्रभावी ठरते. आलं काढून ते गुळासोबत पिऊन पाळीच्या समस्यांना नियंत्रण आणता येते.

4. पाणी पिणे

   • पीसीओडी असलेल्या महिलांनी दररोज किमान ८-१० ग्लास पाणी पिऊन शरीर हायड्रेटेड ठेवावे. त्यामुळे शरीराची शुद्धीकरण प्रक्रिया सुधारते.

---

आयुर्वेदिक उपाय (Ayurvedic Remedies)

1. त्रिफळा चूर्ण

   • त्रिफळा हे आयुर्वेदातील एक प्रसिद्ध औषध आहे, जे शरीराच्या विविध विकारांवर उपचार करते. पीसीओडीसाठी त्रिफळा चूर्ण नियमितपणे घेण्याचे फायदे असू शकतात, कारण ते पचनशक्ती वाढवते, हार्मोनल असंतुलन नियंत्रित करते आणि वजन कमी करण्यास मदत करते.

2. शतावरी

   • शतावरी आयुर्वेदात महिलांच्या आरोग्यासाठी अत्यंत महत्त्वाचे मानले जाते. ते पाळीच्या अनियमिततेवर, हार्मोनल संतुलनावर आणि वजनावर नियंत्रण ठेवण्यास मदत करते.

3. अश्वगंधा

   • अश्वगंधा हे एक शक्तिवर्धक औषध आहे. हे शारीरिक आणि मानसिक ताण कमी करण्यासाठी मदत करते, हार्मोनल बॅलन्स सुधारते, आणि इन्सुलिन सेंसिटिव्हिटी सुधारण्यास मदत करते.

4. बेल पत्ता आणि तुळशी

   • बेल पत्ता आणि तुळशी यांच्या संयोजनाने शरीरातील इन्शुलिन प्रतिकार कमी होण्यास मदत होते आणि हार्मोनल असंतुलन सुधारते.

5. पंचकर्म उपचार

   • पंचकर्म उपचार शरीराच्या शुद्धीकरणासाठी आणि हार्मोनल संतुलनासाठी अत्यंत उपयुक्त असतात. पीसीओडीच्या महिलांसाठी पंचकर्म विशेषत: तज्ञांच्या मार्गदर्शनाखाली करणे फायदेशीर ठरते.

---

पीसीओडी मध्ये काळजी घेण्याचे महत्त्व

1. नियमित व्यायाम

   • नियमित व्यायामाने शरीरातील ताण कमी होतो आणि वजन नियंत्रणात ठेवता येते. वजन कमी करण्यासाठी व्यायाम अत्यंत महत्त्वाचा आहे, विशेषतः कार्डिओ व्यायाम आणि योगासने.

2. योग आणि प्राणायाम

   • योग आणि प्राणायाम पीसीओडीसाठी अत्यंत फायदेशीर ठरू शकतात. नियमित ध्यान, प्राणायाम आणि योगासने हार्मोनल संतुलन राखण्यास मदत करतात.

3. मानसिक आरोग्य

   • मानसिक तणाव कमी करणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. मानसिक तणाव पीसीओडीला वाढवू शकतो, म्हणून तणाव कमी करण्यासाठी योग, प्राणायाम किंवा ध्यान इत्यादीचे पालन करणे आवश्यक आहे.

---

निष्कर्ष:
पीसीओडी ही एक सामान्य, पण उपचारक्षम समस्या आहे. योग्य आहार, व्यायाम, घरगुती उपाय आणि आयुर्वेदिक उपचार यांच्या मदतीने पीसीओडीचे लक्षणे कमी होऊ शकतात. महिलांनी नियमितपणे या उपायांचा अवलंब केल्यास, त्यांचे आरोग्य सुधारू शकते, हार्मोनल बॅलन्स राखता येऊ शकतो, आणि पीसीओडीवरील नियंत्रण आणता येऊ शकते.

डॉ प्रज्ञा रेणुशे.

डॉ. प्रज्ञा रेणुशे मॅडम यांचा परिचय

डॉ. प्रज्ञा रेणुशे या B.A.M.S. (Bachelor of Ayurvedic Medicine and Surgery)*  पदवीधारक असून रत्नागिरी शहरात गेल्या १२ वर्षांपासून आयुर्वेदिक तज्ञ डॉक्टर म्हणून कार्यरत आहेत. त्या एक कुशल फॅमिली फिजिशियन आणि सर्जन आहेत. लहान मुलांच्या आजारांपासून स्त्रियांच्या वैयक्तिक समस्यांपर्यंत सर्व प्रकारच्या आरोग्य सेवेमध्ये त्यांनी प्रचंड योगदान दिले आहे.

त्यांच्या कार्यक्षेत्रातील काही महत्त्वाचे पैलू खालीलप्रमाणे आहेत:

लहान मुलांच्या आजारांवर तज्ञता

1. प्रतिरोधक शक्ती वाढवणे:  लहान मुलांच्या रोगप्रतिकारक शक्ती वाढवण्यासाठी आयुर्वेदिक उपायांचा उपयोग.

2. सांधेदुखी, ताप, खोकला यांसारख्या सामान्य तक्रारींवर उपाय.

3. मुलांच्या मानसिक विकासासाठी आयुर्वेदिक औषधे व डाएट प्लॅन.

स्त्रियांसाठी विशेष योगदान

1. पाळीच्या तक्रारी व मासिक पाळीच्या असंतुलनावर उपाय:  त्यांनी अनेक स्त्रियांना आयुर्वेदाच्या माध्यमातून नियमित मासिक पाळीसाठी उपचार दिले आहेत.

2. गर्भधारणा आणि गर्भाशयाच्या समस्यांवर उपाय: आयुर्वेदिक औषधे आणि सल्ल्यांद्वारे स्त्रियांच्या आरोग्याचे संवर्धन.

3. सौंदर्यवाढ आणि केसांच्या समस्यांवर उपाय:

केस गळणे, केस पांढरे होणे यासाठी आयुर्वेदिक उपचार व तेलाचा वापर.

त्वचाविकारांवर नैसर्गिक औषधांचा उपयोग.

सामाजिक योगदान

1. गोरगरीब लोकांसाठी मोफत आरोग्य शिबिरे:

रत्नागिरीतील गरीब व गरजू लोकांसाठी आरोग्य तपासणी व औषधोपचार मोफत उपलब्ध करून देणे.

2. आरोग्य शिक्षण आणि जनजागृती:

शाळा, महाविद्यालये व महिलांच्या गटांमध्ये आरोग्यविषयक मार्गदर्शन सत्रे घेतली.

3. विशेष महिलांसाठी कार्यक्रम:

महिलांच्या आरोग्य विषयक जागरूकता मोहीम राबवून त्यांच्या मानसिक आणि शारीरिक आरोग्यावर लक्ष केंद्रित केले.

रत्नागिरी शहराच्या विकासासाठी योगदान

1. आरोग्य क्षेत्रातील प्रगतीसाठी प्रयत्न:

शहरातील विविध भागांत आरोग्य सुविधा पोहोचविण्यासाठी कार्य केले.

आयुर्वेद आणि आधुनिक वैद्यकीय पद्धती यांचा समन्वय साधून रुग्णांवर उपचार केले.

2. आरोग्यसेवेचा विस्तार:

ग्रामीण भागातही आयुर्वेदिक उपचार पोहोचवले.

शाश्वत आणि नैसर्गिक उपाययोजनांचा प्रसार केला.

3. रत्नागिरीच्या महिलांसाठी विशेष उपक्रम:

गर्भवती महिलांसाठी आयुर्वेदिक आहार व व्यायाम सल्ला.

महिलांच्या मानसिक आरोग्यावर विशेष लक्ष.

डॉ. प्रज्ञा रेणुशे यांची लोकप्रियता

1. रुग्णांशी जवळीक व नातेसंबंध:  त्यांचा रुग्णांसोबत स्नेहपूर्ण आणि ममत्वयुक्त वर्तन हेच त्यांच्या लोकप्रियतेचे कारण आहे.

2. विश्वासार्हता आणि परिणामकारकता: आयुर्वेदिक उपचारांतील कौशल्यामुळे त्या रत्नागिरीतील विश्वासार्ह डॉक्टर म्हणून ओळखल्या जातात.

3. प्रशंसा आणि नावलौकिक: गोरगरीबांमध्ये त्यांच्या निःस्वार्थ सेवेबद्दल मोठा आदर आहे.

निष्कर्ष

डॉ. प्रज्ञा रेणुशे मॅडम यांनी गेल्या १२ वर्षांत रत्नागिरीतील लोकांचे आरोग्य सुधारण्यासाठी आणि शहराच्या विकासासाठी अतुलनीय योगदान दिले आहे. त्यांचे कार्य केवळ वैद्यकीय क्षेत्रापुरते मर्यादित नसून, सामाजिक आणि मानसिक आरोग्यविषयक जनजागृतीही त्यांनी साधली आहे. त्यांचा आदर्श इतरांसाठी प्रेरणादायी आहे.

डॉ प्रज्ञा रेणुशे.

प्रज्ञा क्लिनिक, कोकण नगर, रत्नागिरी

मोबाईल नंबर- ८२३७१३४७७०.